Theo Tổng cục Thống kê, lượng gạo xuất khẩu năm 2009 đạt mức kỷ lục 5,95 triệu tấn, đạt kim ngạch 2,66 tỷ USD; chiếm 15% thị trường xuất khẩu gạo toàn cầu. Các chuyên gia dự đoán, năm 2010, xuất khẩu lúa gạo của nước ta sẽ có nhiều triển vọng, các ngành cần liên kết để nâng cao giá trị hạt gạo Việt Nam.

Gạo cao cấp lên ngôi

Tính đến tháng 12/2009, các doanh nghiệp đã xuất được 5,95 triệu tấn gạo, vượt chỉ tiêu gần 1 triệu tấn, đạt kim ngạch 2,66 tỷ USD; tăng 25% về lượng và giảm 8% kim ngạch do giá gạo giảm mạnh so với năm 2008; chiếm 15% thị trường xuất khẩu gạo toàn cầu. Giá xuất bình quân hơn 404 USD/tấn, giảm 180,8 USD/tấn. Trong các hợp đồng xuất khẩu gạo thì hợp đồng tập trung chiếm 42,8%, hợp đồng thương mại 57% (gạo cấp cao chiếm 40%; gạo cấp thấp 27,4%...). Đây là thành tựu của ngành xuất khẩu gạo trong chiến lược phân khúc thị trường, bởi mấy năm trước, Việt Nam chủ yếu xuất khẩu gạo cấp thấp.

Trong 9 tháng đầu năm 2009, giá gạo xuất khẩu gần như không thay đổi, gạo 5% tấm dao động ở mức 400 USD/tấn, gạo 25% tấm chỉ 350 USD/tấn. Nguồn cung gạo của các nước châu Á tăng trong khi nhu cầu thị trường tăng không nhiều đã tác động trực tiếp đến thị trường trong nước. Giá lúa đạt tiêu chuẩn xuất khẩu có thời điểm giảm chỉ còn 3.400 đồng/kg (tháng 3/2009).

Ông Trương Thanh Phong, Chủ tịch Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA) cho biết: “Giá gạo thế giới giảm nhưng VFA vẫn giữ giá điều hành 400 USD/tấn đối với gạo 5% tấm và 350 USD/tấn với gạo 25% tấm nhằm chờ thời cơ giữ thị trường và tránh bị đối thủ ép giá. Từ tháng 11/2009, giá gạo giao dịch trên thị trường tăng, giá lúa cũng tăng lên mức 5.000 đồng/kg. Thêm vào đó, VFA kêu gọi các thành viên thu mua lúa dự trữ trong dân 2 đợt với tổng lượng lên đến 900.000 tấn và Chính phủ yêu cầu các DN mua với giá sàn 3.800 đồng/kg, bảo đảm nông dân thu lợi nhuận trên 30%. Những động thái này đã góp phần giữ thị trường xuất khẩu và ổn định thị trường trong nước theo hướng có lợi cho nông dân. Điểm đáng ghi nhận về xuất khẩu 2009 là DN đã chủ động lưu kho và chờ giá”.

Mặc dù đạt con số kỷ lục về lượng nhưng chất lượng gạo Việt Nam còn thấp, giá trị tăng thêm không cao. Theo thống kê của Bộ Nông nghiệp và PTNT, chỉ 25% nông dân tiếp cận được thông tin thị trường và 90% sản phẩm nông nghiệp bán ở dạng thô. Trong khi đó, mối liên kết “4 nhà” chưa thực sự hài hòa để các bên cùng có lợi.

Đẩy mạnh liên kết

Mới đây, Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam chi nhánh Cần Thơ (VCCI) đã phối hợp cùng VFA, Viện Chính sách và Chiến lược phát triển nông nghiệp, nông thôn (Agroinfo) tổ chức hội thảo triển vọng ngành lúa gạo Việt Nam năm 2010. Nhiều đại biểu cho rằng, để ngành lúa gạo Việt Nam nói chung và Đồng bằng sông Cửu Long nói riêng phát triển bền vững, cần có sự liên kết của “4 nhà” trong xây dựng vùng nguyên liệu. Thêm vào đó, phải quan tâm phát triển hạ tầng nông thôn, tập trung giải quyết khâu thu hoạch, tiêu thụ để khuyến khích nông dân gắn bó với đồng ruộng.

Tiến sĩ Võ Hùng Dũng, Giám đốc VCCI chi nhánh Cần Thơ cho biết: “Cần nâng cao chuỗi giá trị hạt gạo để kết nối từng khâu trong sản xuất và tiêu thụ. Gạo Việt Nam thấp hơn gạo Thái Lan khoảng 60USD/tấn do hệ thống phân phối kém, phải qua nhiều khâu trung gian và người bán chiếm giữ giá trị tăng thêm đa số, nông dân rất thiệt thòi. Phải giảm chi phí trung gian để rút ngắn khoảng cách lưu thông của hạt gạo từ ruộng của nông dân đến thẳng nhà máy”.

Ông Phong cho rằng, nhu cầu gạo thế giới ngày một tăng nhưng các nước nhập khẩu dù thiếu ăn vẫn lấy dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, vệ sinh an toàn thực phẩm làm rào cản gia nhập thị trường của gạo Việt Nam. Do vậy, nông dân cần chú trọng khâu sản xuất an toàn, áp dụng kỹ thuật tiên tiến vào sản xuất.

Theo dự báo của Phó chủ tịch kênh thông tin Rice Trader, Tổng biên tập tạp chí Rice Today (Viện Lúa quốc tế - IRRI), trong tháng 2 và tháng 3/2010, nhu cầu nhập khẩu gạo của ấn Độ có thể đạt mức 1,5 - 2 triệu tấn. Đây là cơ hội cho DN Việt Nam đàm phán ký kết các hợp đồng.

(Gia Bảo - Trọng Triết)